عنوان: بررسی میزان فعالیت جسمانی و عوامل مرتبط با آن بر اساس مدل مراحل تغییر در سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت در سال 1391
استاد راهنما: دکتر ربیع الله فرمانبر
استاد مشاور: لیلا میرهادیان، دکتر احسان کاظم نژاد لیلی
نویسنده: لیلا دهقانکار
چکیده
مقدمه: فعالیت جسمانی یکی از مهمترین مولفه های سبک زندگی سالم می باشد و شناسایی متغیرهای مختلف روانی اجتماعی تاثیرگذار بر روی فعالیت جسمانی از اهمیت ویژه ای برخوردار است.
هدف: این مطالعه با هدف تعیین میزان فعالیت جسمانی و عوامل مرتبط با آن براساس مدل مراحل تغییر در سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت در سال 91 انجام شد.
مواد و روش ها: این مطالعه مقطعی از نوع توصیفی- تحلیلی بر روی 262 نفر از سالمندان عضو کانونهای فعال بازنشستگان کشوری شهر رشت در سال 91 صورت گرفت. برای جمع آوری اطلاعات، از پرسشنامه استاندارد مدل مراحل تغییر در حوزه فعالیت جسمانی (مراحل تغییر، فرآیند های تغییر، توازن در تصمیم گیری، خودکارآمدی) و پرسشنامه ی فعالیت جسمانی سالمندان طی مصاحبه استفاده شد. جهت تجزیه و تحلیل داده ها از نرم افزار آماری 16 SPSS و آزمون های آماری توصیفی و آزمون همبستگی اسپیرمن و پیرسون، آنوا، رگرسیون خطی و رتبه ای با در نظر گرفتن سطح معنی داری 05/0 P < استفاده شد.
نتایج: میانگین و انحراف معیار فعالیت جسمانی سالمندان 50/51±35/119 بود. اکثریت واحدهای مورد مطالعه در مرحله حفظ و نگهداری قرار داشتند. بین فعالیت جسمانی ، مراحل تغییر و سازه های مراحل تغییر بجز موانع درک شده ارتباط آماری مستقیم و معنی داری وجود داشت(0001/0 P <)، آنالیز رگرسیون نشان داد که مراحل تغییر و سن بازنشستگی و مدت زمان بازنشستگی بعنوان پیش بینی کننده رفتار فعالیت جسمانی هستند و همچنین سازه های فرآبندهای تغییر، خودکارآمدی و توازن در تصمیم گیری به عنوان پیش بینی کننده ی مهم مراحل تغییر رفتار فعالیت جسمانی می باشند.
نتیجه گیری: میزان فعالیت جسمانی سالمندان در مطالعه حاضر در سطح ورزشهای سبک مانند پیاده روی بود و از نظر مراحل تغییر مدل ترانس تئورتیکال نیز سالمندان در مرحله حفظ رفتار فعالیت جسمانی بودند. بنظر می رسد که با استفاده از فرآیندهای رفتاری تغییر رفتار فعالیت جسمانی نظیر شایسته سازی متقابل و … می توان از برگشت رفتار به مراحل قبل و شکست فعالیت جسمانی جلوگیری کرد.
کلید واژه ها: ورزش، فعالیت حرکتی، سالمند، مدل ترانس تئورتیکال
فهرست مطالب:
عنوان صفحه
فصل اول (کلیات)………………………………………………………………………………………………………1
زمینه پژوهش……………………………………………………………………………………………………………. 2
اهداف پژوهش ( اهداف کلی و ویژه)……………………………………………………………………………9
سوالات پژوهش………………………………………………………………………………………………………. 10
فرضیه پژوهش………………………………………………………………………………………………………… 10
تعریف واژه های کلیدی………………………………………………………………………………………….. 11
پیش فرضهای پژوهش……………………………………………………………………………………………… 11
محدودیتهای پژوهش………………………………………………………………………………………………. 14
فصل دوم ( زمینه و پیشینه تحقیق): ………………………………………………………………………….. 15 چهارچوب پژوهش………………………………………………………………………………………………… 16
مروری بر مطالعات…………………………………………………………………………………………………. 38
فصل سوم (روش اجرای تحقیق):……………………………………………………………………………… 52
نوع پژوهش……………………………………………………………………………………………………………. 53
جامعه پژوهش………………………………………………………………………………………………………… 53
نمونه پژوهش………………………………………………………………………………………………………….. 53
مشخصات واحدهای مورد پژوهش……………………………………………………………………………. 54
محیط پژوهش………………………………………………………………………………………………………… 55
ابزار گردآوری داده ها …………………………………………………………………………………………….. 55
تعیین اعتبار علمی ابزار ……………………………………………………………………………………………..58
تعیین اعتماد علمی ابزار……………………………………………………………………………………………. 58
روش گردآوری داده ها ……………………………………………………………………………………….. 59
روش تجزیه و تحلیل داده ها…………………………………………………………………………………….. 59
ملاحظات اخلاقی…………………………………………………………………………………………………… 60
فصل چهارم ( نتایج تحقیق):……………………………………………………………………………………. 62
یافته های جداول ( معرفی جداول) ………………………………………………………………………….. 63
جداول…………………………………………………………………………………………………………………. 64
فصل پنجم ( بحث و بررسی یافته ها):……………………………………………………………………….. 80
تجزیه و تحلیل داده ها ……………………………………………………………………………………………. 81
نتیجه گیری نهایی یافته ها……………………………………………………………………………………….. 94
کاربرد یافته ها در پرستاری……………………………………………………………………………………… 97
پیشنهادات براساس یافته ها ……………………………………………………………………………………… 98
منابع و ماخذ:
فهرست منابع……………………………………………………………………………………………………….. 100
پیوستها……………………………………………………………………………………………………………….. 107
چکیده انگلیسی…………………………………………………………………………………………………… 118
فهرست جداول: صفحه
جدول شماره 1: توزیع فراوانی واحدهای مورد پژوهش بر حسب متغیرهای فردی- اجتماعی………………………64
جدول شماره 2: میانگین و انحراف معیار واحدهای مورد پژوهش بر حسب میزان فعالیت جسمانی…………….. 67
جدول شماره 3: میانگین فراوانی و امتیاز حیطه های مختلف فعالیتهای جسمانی واحدهای مورد پژوهش……………………………………………………………………………………………………………………………………… 68
جدول شماره 4 : توزیع فراوانی مراحل تغییررفتار فعالیت جسمانی واحدهای مورد پژوهش………………………..69
جدول شماره 5: میزان فعالیت جسمانی(PASE) بر حسب مراحل تغییر رفتار فعالیت جسمانی در واحدهای مورد پژوهش……………………………………………………………………………………………………………………………….69
جدول شماره 6: مقایسه دو به دوی میزان اختلاف نمرات PASE گروههای چندگانه مراحل تغییر واحدهای مورد مطالعه…………………………………………………………………………………………………………………………………70
جدول شماره 7 : میانگین و انحراف معیار سازه های مدل مراحل تغییر در واحدهای مورد پژوهش………………71
جدول شماره 8: ماتریس همبستگی سازه های مدل مراحل تغییر رفتار فعالیت جسمانی با میزان فعالیت جسمانی در واحدهای مورد پژوهش……………………………………………………………………………………………………………..72
جدول شماره 9 : مقایسه میانگین و انحراف معیار سازه های مدل مراحل تغییر رفتار فعالیت جسمانی به تفکیک مراحل تغییر واحدهای مورد مطالعه………………………………………………………………………………………………….74
جدول شماره 10: برآورد ضرایب رگرسیونی سازه های مدل مراحل تغییر با میزان فعالیت جسمانی بدون کنترل عوامل فردی- اجتماعی بر اساس مدل رگرسیون خطی………………………………………………………………………..76
جدول شماره 11: برآورد ضرایب رگرسیونی سازه های مدل مراحل تغییر با میزان فعالیت جسمانی با کنترل عوامل فردی- اجتماعی بر اساس مدل رگرسیون خطی…………………………………………………………………………77
جدول شماره 12: برآورد ضرایب رگرسیونی سازه های مدل مراحل تغییر با مراحل تغییر رفتار بدون کنترل عوامل فردی- اجتماعی بر اساس مدل رگرسیون رتبه ای……………………………………………………………………..78
جدول شماره 13: برآورد ضرایب رگرسیونی سازه های مدل مراحل تغییر با مراحل تغییر رفتار با کنترل عوامل فردی- اجتماعی بر اساس مدل رگرسیون رتبه ای……………………………………………………………………………….79
بیان مسئله تحقیق:
سالمندی، یک پدیده حیاتی است که همگان را شامل می شود و در واقع یک سیر طبیعی است که در آن تغییرات فیزیولوژیکی و روانی در بدن رخ می دهد(1). سالمندی دوره حساسی از زندگی بشر است و توجه به مسائل و نیازهای این مرحله از ضرورتهای اجتماعی است. کنترل جمعیت از طریق کنترل موالید و از طرف دیگر پیشرفتهای تکنولوژی در جهت افزایش طول عمر باعث تغییر ساختار جمعیت به سوی سالمندی شده است(2).
اجرای موفقیت آمیز برنامه تنظیم خانواده، گسترش مراقبتهای بهداشتی اولیه، بهبود شرایط اقتصادی و اجتماعی و بالاخره پیدایش تکنولوژی جدید جهت پیشگیری، تشخیص و درمان بیماری ها موجب افزایش جمعیت افراد بالای 60 سال شده است که این افراد طبق تعریف سازمان جهانی بهداشت سالمند نامیده می شوند(3).
سالخوردگی جمیعت، مقیاسی است که بوسیله آن می توان به درجه رشد و توسعه یافتگی جامعه پی برد. اگر چه برای سالخوردگی جمعیت، برخلاف جوانی آن ملاک و معیار دقیقی (مانند تست ورتهایم) تعیین نشده است، اما آمارهای جمعیتی حاکی از آن است که نسبت افراد بالاتر از 65 سال در کل جمعیت برای کشورهای در حال توسعه بین 1 تا 5 درصد است در حالی که برای کشورهای پیشرفته صنعتی 10 تا 16 درصد می باشد(4). نامگذاری سال 1999 به نام سال جهانی سالمند از طرف سازمان ملل متحد و اختصاص شعار سازمان بهداشت جهانی تحت عنوان “پیر شدن سالم” بدین معنا که سالم پیر شدن حق همه افراد بشر است و عدم توجه به آن جامعه انسانی را در آینده ای نزدیک در مقابل مسائل و مشکلاتی بسیار پیچیده و چه بسا لاینحل قرار می دهد اهمیت پدیده سالمندی و پیشگیری از مشکلات آن را بارز می سازد (2). همچنین شعار سال 2012 سازمان بهداشت جهانی زندگی سالم، طول عمر بیشتر با موضوع سالمندی و سلامت می باشد. یکی از اثرات مهم مرحله انتقال جمعیت (کاهش میزان موالید و مرگ و میر و در نهایت کاهش رشد جمعیت) اثرگذاری آن بر ساختار سنی و افزایش میانگین سنی جمعیت جامعه است. کاهش میزان مرگ و میر و به دنبال آن کاهش میزان موالید باعث افزایش امید به زندگی و افزایش جمعیت سالمندان میشود(4).
در بررسی انجام شده در جمعیت ایران در سال 2007 ، امید به زندگی برای مردان و زنان ایرانی به ترتیب 2/72 و 9/73 برآورد گردیده است (5).
طبق گزارش سازمان بهداشت جهانی، به ازای هر کودکی که در کشورهای توسعه نیافته به دنیا می آید 10 سالمند 65 ساله و بالاتر وجود دارد و تخمین زده می شود که این رقم در سال 2020 به 15 نفر برسد. سازمان ملل در سال 2006 تعداد کل سالمندان جهان را 687 میلیون و 923 هزار نفر برآورد کرد که این تعداد در سال 2050 به رقم یک میلیارد و 968 میلیون و 153 هزار نفر خواهد رسید(6). در ایران بررسی ها و شاخص های آماری حاکی از رشد پر شتاب سالخوردگی جمعیت است ؛ بطوری که پیش بینی می شود در سال 1410 در کشور ما انفجاری در جمعیت سالمندان رخ خواهد داد. پدیده افزایش جمعیت سالمندان یکی از مهم ترین چالش های اقتصادی، اجتماعی و بهداشتی قرن 21 به شمار می رود(7).
طبق سرشماری سال 1385 ایران با داشتن بیش از 2/7 درصد سالمند بالای 60 سال به کشوری سالمند تبدیل شده است (3). در سال 1390 جمعیت سالمندان ایرانی 8/8 درصد رسیده است که بطور متوسط 9/3 درصد رشد سالانه داشته است(4). نتایج آمارگیری سال 1385 بیانگر آن است که در حال حاضر 77/8 درصد جمعیت استان گیلان را سالمندان تشکیل می دهند، از این رو استان گیلان پیرترین و استان سیستان و بلوچستان با 89/4 درصد کل جمعیت جوانترین استان کشور می باشد(8).
در دوره سالمندی، سالمندان در معرض تهدیدات بالقوه ای نظیر افزایش ابتلا به بیماری های مزمن، تنهایی و انزوا، عدم برخورداری از حمایت اجتماعی بوده و بدلیل ناتوانی های جسمی و ذهنی استقلال فردیشان مورد تهدید قرار می گیرد (3). حدود دو سوم افراد سالمند علاوه بر دگرگونیهای حاصل از سالمندی در ساختمان و عمل اعضاء بدن، مبتلا به بیماریهای مزمن و کاهش توانایی و عملکرد نیز می شوند. در این دوران بیماریهای جسمی چون بیماریهای قلب و عروق، مغز و سرطان شیوع بالایی دارند(3). سیام نیز در مطالعه ای گزارش کرد شایعترین بیماری در آسایشگاه سالمندان شهر گیلان، بیماری قلبی عروقی 8/25 درصد در زنان و 8/18 درصد در مردان بود(9).
از عوامل تعیین کننده مهم در سلامت و بیماری فرد سبک زندگی محسوب می شود. سبک زندگی نامناسب یکی از عوامل تأثیر گذار در بروز بیماری های مزمن از جمله سرطان کولون، فشار خون بالا، بیماری های مزمن انسدادی ریه، سیروز کبدی، زخم معده، ایدز و بیماری های قلب و عروق می باشد. فرد با انتخاب سبک زندگی برای حفظ و ارتقای سلامتی خود و پیشگیری از بیماری ها اقدامات و فعالیت هایی را انجام می دهد از قبیل رعایت رژیم غذایی مناسب، خواب و فعالیت، ورزش، کنترل وزن بدن، عدم مصرف سیگار و الکل و ایمن سازی در مقابل بیماری ها که این مجموعه سبک زندگی را تشکیل می دهد. سلامتی مستلزم ارتقای سبک زندگی بهداشتی است.
اهمیت سبک زندگی بیشتر از آن جهت است که روی کیفیت زندگی و پیشگیری از بیماری ها مؤثر می باشد . برای حفظ و ارتقای سلامتی، تصحیح و بهبود سبک زندگی ضروری است(10). از مهمترین مولفه های سبک زندگی بخصوص در دوران سالمندی می توان فعالیت جسمانی منظم را نام برد(11). بطوری که در ایالات متحده 60 درصد از بزرگسالان در برنامه ورزشی منظم شرکت نمی کنند و 31 درصد از این افراد اصلاً ورزش نمی کنند. این موضوع در مورد سالمندان به گونه دیگری است به نحوی که 66 درصد از سالمندان بالای 75 سال در هیچ فعالیت فیزیکی منظمی شرکت نمی کنند(12). مطالعه ی صالحی (2010)، در تهران نشان داد که 25/30 درصد از سالمندان در هیچ فعالیت جسمانی منظمی شرکت نمی کنند(13).
اهمیت فعالیت جسمانی به عنوان ابزاری برای تداوم استقلال در افراد سالمند از طریق بسیاری از مطالعات در طول بیش از 20 سال گذشته مطرح شده است (6). نتایج حاصل از بررسی ملی در ایران نشان می دهد که شیوع بی تحرکی در مناطق شهری و روستایی با تاکید بر انجام فعالیت جسمانی اوقات فراغت، بین زنان و مردان گروه سنی 15-64 سال به ترتیب 3/76 درصد و 8/58 درصد بوده است(14).
براساس آمار ارائه شده توسط سازمان بهداشت جهانی بار بیماری ناشی از بی تحرکی در منطقه مدیترانه شرقی در سال 2000 میلادی، 1240000 مرگ و 1243000 سال از دست رفته عمر برآورد شده است(15). کم تحرکی یکی از مهمترین مشکلات بهداشت عمومی در قرن 21 می باشد که منجر به بیماری های مزمن شده است(13).
مطالعات نشان داده اند کم تحرکی در سالمندان موجب پوکی استخوان، چاقی، افسردگی و مرگ ناگهانی ناشی از بیماری قلبی و عروقی، دیابت نوع دو و سرطان کولون می شود(12). در کل تخمین زده می شود که عدم فعالیت فیزیکی باعث 9/1 میلیون مرگ و ۱۹ میلیون سالهای عمر از دست رفته بر حسب ناتوانی 1 در جهان می شود(16).
عوامل زیادی در انجام دادن فعالیت جسمانی و رفتار ورزشی دخالت دارند. مطالعات صورت گرفته در این ارتباط نشانگر این هستند که عواملی که در انجام دادن فعالیت جسمانی دخالت دارند شامل : حفظ استقلال و عدم وابستگی، احساس کارآمد بودن، جلوگیری از خستگی، خرید مایحتاج زندگی، احساس توانایی، نیاز به ورزش در سنین بالا، تجویز پزشک و دستیابی راحت به تسهیلات ورزشی(12) و دیدار مردمان جدید، داشتن سرگرمی، ارتباط با دوستان می باشد (13). عواملی که در انجام ندادن فعالیت جسمانی دخالت دارند عبارتند از : کمبود زمان، تنبلی، نداشتن همراه و دوست هنگام ورزش کردن ، آلودگی هوا (13) ، فقدان انگیزه، درد جسمی و بیماری و ناتوانی، فقدان دانش، بیماری های مزمن (12)، فقدان نیروی اراده و حمایت و کمبود وقت(17) ، وضعیت اقتصادی اجتماعی پایین، سیگاری بودن و وضعیت تاهل(18). ترغیب سالمندان به فعالیت جسمی تکلیفی بسیار دشوار است. در حالی که اهمیت یک زندگی فعال به خوبی شناخته شده است، سالمندان اغلب بر این عقیده اند که برای فعالیت فیزیکی بسیار پیر و شکننده هستند. فقدان انگیزه برای ورزش یکی از موانع فعالیت جسمی سالمندان است و فهم اولویت ها و تمایلات افراد می تواند نقش مهمی در ترغیب سالمندان برای ورزش ایفا نماید. فقدان دانش سالمندان در مورد فعالیت فیزیکی مناسب، یکی از عوامل بازدارنده فعالیت فیزیکی است. بسیاری از سالمندان بر این باورند که فعالیت های روزانه به عنوان فعالیت فیزیکی پایه برای آنان محسوب می شود(12).
در مطالعه ی صالحی و همکارانش (2010) آمده است که دانش، مزایای درک شده و خودکارآمدی می تواند مراحل تغییر فعالیت جسمانی را پیش بینی نماید. تنبلی ، نداشتن دوست هنگام ورزش کردن ، آلودگی هوا به عنوان موانع با اهمیت برای عدم تلاش در فعالیت جسمانی مشخص گردید. دیدار مردمان جدید، داشتن سرگرمی، ارتباط با دوستان بیشترین علل برای شرکت در فعالیت جسمانی بودند(13).
نجاتی و همکارانش بیان می دارند که عوامل اصلی مشوق فعالیت فیزیکی سالمندان حفظ استقلال و عدم وابستگی، احساس کارآمد بودن، جلوگیری از خستگی، خرید مایحتاج زندگی بودند. اصلی ترین عوامل بازدارنده فعالیت فیزیکی، بیماری های مزمن و ناتوانی یا درد بودند(12). در مطالعه ی داماس و همکاران (2005)، سالمندان با وضعیت اقتصادی اجتماعی پایین، سیگاری ها، متاهلین کمتر به انجام فعالیت جسمانی می پرداختند(18).
با توجه به اینکه در حال حاضر جمعیت بسیار زیادی کم تحرک هستند و از عوارض آن رنج می برند به نظر می رسد در تحقیقات و برنامه های فعالیت جسمانی، شناسایی متغیرهای مختلف روانی اجتماعی تاثیرگذار بر روی فعالیت جسمانی از اهمیت ویژه ای برخوردار است(16).
اخیراً تلاشهای زیادی روی استفاده از استراتژیهای شناختی و رفتاری جهت تشویق و حمایت مردم برای شروع و حفظ فعالیت ورزشی انجام می شود، بعلاوه به مطالعات تئوری محور با تمرکز بر پیروی از فعالیت ورزشی و با تکیه و تعامل با متغیرهای روانشناختی پرداخته می شود. در این میان از بین الگوهای آموزش بهداشت الگوی مراحل تغییر بعنوان مدل یکپارچه و جامع تغییر رفتار می باشد که بطور وسیعی جهت ارتقاء رفتار ورزشی استفاده شده است(19)،
به عبارتی دیگر یکی از تئوریهای رایج در این زمینه الگوی ترانس تئورتیکال2 می باشد. این الگو بیان می دارد یک فرد قبل از موفقیت در تغییر رفتار ورزشی تلاشهای زیادی می کند و از مراحل پنج گانه تغییر می گذرد. این مراحل ارتباط و رابطه اش با دیگر سازه های ترانس تئورتیکال شامل فرآیندهای تغییر، خودکارآمدی و توازن در تصمیم گیری قابل پیش بینی است(20).
تغییر یک اتفاق نیست، بلکه یک فرآیند است و مردم در مراحل مختلفی از فرآیند تغییر قرار می گیرند. این مراحل عبارتند از: ١- مرحله پیش تفکر 3: در این مرحله افرادی قرار دارند که در حال حاضر و در آینده (تا شش ماه آینده) قصدی برای تغییر رفتار و اتخاذ رفتار بهداشتی مورد نظر ندارند. این افراد اطلاعاتی درباره پیامدهای رفتار ندارند. آنها ممکن است به طور مستقیم علاقه ای به دریافت اطلاعات مرتبط با رفتار نداشته باشند یا این که احتمالا بی علاقگی آنان غیرمستقیم به دنبال شکست در تلا ش های ناموفق قبلی در جهت انجام رفتار، حاصل شده باشد یا مرتبط با وجود موانع بر سر راه اتخاذ رفتار مرتبط باشد. 2- مرحله تفکر4 : در این مرحله افرادی قرار دارند که به طور آشکار قصد تغییر رفتار در آینده دور (۶ ماه آینده) را دارند. آنها نسبت به مزایای تغییر رفتار آشنایی دارند، اما فکر می کنند که تغییر رفتار با هزینه های مادی و معنوی زیادی توأم است. 3- مرحله آمادگی5 : افراد در این مرحله قصد تغییر رفتار را در آینده نزدیک (عموما”۳۰ روز) دارند. آنها در سال گذشته گام هایی هر چند کوچک را در راه ایجاد تغییر بر داشته اند. 4- مرحله عمل6 : شخص تغییر رفتار مورد نظر را به طور آشکار تا مدت شش ماه انجام می دهد. این مرحله شامل افرادی است که به وضوح شیوه زندگی خود را تغییر داده اند. ۵- مرحله نگهداری و حفظ7: شخص برای جلوگیری از بازگشت تلاش می کند، طی این مرحله اعتماد به نفس برای ادامه سبک زندگی جدیدشان افزایش می یابد. مدت این مرحله بر حسب رفتار، متغیر بوده و بیشتر از شش ماه است. این مرحله مؤید ادامه دار بودن یک شیوه زندگی جدید است(20).
پروچسکا8 ده فرآیند را تحت فرآیندهای شناختی و رفتاری برای انتقال از مراحل تغییر پیشنهاد می کند. فرآیندهای تغییر شامل فعالیتها و راهبرد ها یا فرآیندهایی است که فرد را به پیشروی در مراحل تغییر کمک می کند و شامل دو دسته اصلی است: فرآیندهای شناختی که با تفکر و احساس افراد در مورد رفتار غیر بهداشتی سر و کار دارد و در مراحل ابتدایی تغییر استفاده می شود (20) و شامل افزایش آگاهی، تسکین نمایشی یا برانگیختن هیجانی، ارزیابی محیط، خود ارزیابی، آزادی اجتماعی است (21) و فرآیند های رفتاری که باعث ایجاد تغییر رفتار غیر بهداشتی شده و در مراحل انتهایی تغییر استفاده می شوند(20) و شامل شایسته سازی متقابل، روابط یاری دهنده، مدیریت تقویت، خود آزادی و کنترل محرک می باشد (21). سازه دیگر، سازه موازنه و تعادل در تصمیم گیری است که بر پایه الگوی تعارض در تصمیم گیری شکل گرفته و تمرکز آن بر اهمیت ادراکات مثبت (مزایا) و منفی (معایب) فرد در مورد نتایج رفتار یا تغییر رفتارش است. در این سازه فرض بر آن است که یک فرد رفتارش را تغییر نخواهد داد، مگر آن که به ادراک برتری مزایا بر معایب نایل گردد (20). وقتی مزایا نسبت به موانع سنگین تر می شود، حرکت از مراحل پیش از عمل (مراحل پیش تفکر، تفکر و آمادگی) به مرحله عمل (مرحله عمل و مرحله حفظ و نگهداری) مورد انتظار است(22).
سازه آخر، خودکارآمدی است که معرف اطمینانی است که افراد نسبت به توانایی خود در مقابله با یک موقعیت خطرزا (بدون بازگشت به عادت خطر زا یا غیر بهداشتی قبلی خود) دارند و می توان از آن برای تشریح و پیشگویی تغییرات حاصل از رو ش های مختلف مداخله یا درمان برای بسیاری از رفتارهای مختلف استفاده کرد. این مفهوم را می توان از طریق مقیاس اغوا یا وسوسه نیز به صورت مشابهی اندازه گیری و تعیین کرد(20).
استفاده از مدل مراحل تغییر برای درک مکانیسم رفتار ورزشی چهار مزیت عمده دارد:۱- مراحل تغییر فرد را تعیین می کند تا محقق بتواند بر اساس مرحله و نیاز، مداخله مناسب آن را طراحی کند. ۲- با اتخاذ رویکرد مراحل تغییر، محقق می تواند جمعیت غیرفعال را در سه دسته پیش تفکر، تفکر و آمادگی تقسیم بندی کند. ۳- با تعیین آمادگی فردی برای تغییر و تعیین ارتباط بین سازه های مختلف می توان احتمال موفقیت شخص را در اتخاذ و حفظ رفتارهای ورزشی پیشگویی کرد. ۴- تمرکز واضح و آشکار بر اندازه گیری سازه ها، زیر بنایی قوی برای مدل فراهم می کند، در جمعیتها و رفتارهای مختلف متغیرهای مختلفی جهت حرکت از یک مرحله به مرحله دیگر وجود دارد(23).
این مدل بطور موفقیت آمیزی برای تعیین مراحل تغییر رفتار فعالیت جسمانی و عوامل مرتبط با آن در جمعیت های متنوعی استفاده شده است اما اکثر این مطالعات در کشورهای غربی صورت گرفته است. از آنجا که این مدل شامل متغیرهای روانی شناختی می باشد و از جامعه ای به جامعه ی دیگر متفاوت است و نیز تغییرات و تنوع فرهنگی، شرایط جغرافیایی و پراکندگی آنها در ایجاد و حفظ این رفتار تاثیر زیادی دارد و با نظر به اینکه استان گیلان تفاوتهای فرهنگی جغرافیایی با بقیه نقاط ایران دارد و با توجه به بررسی های انجام گرفته مطالعه ای در خصوص رفتار فعالیت جسمانی در سالمندان گیلانی صورت نگرفته است؛ منطقی به نظر می رسد که به منظور داشتن پایه ای موثر جهت انجام مداخلات برای ایجاد، افزایش و حفظ رفتار فعالیت جسمانی می بایست میزان فعالیت جسمانی و مراحل تغییر رفتار فعالیت جسمانی سالمندان و عوامل پیش بینی کننده ی موثر در طول مراحل تغییر را با توجه به بستر اجتماعی و فرهنگی منحصر به فرد هر جامعه مورد بررسی قرار گیرد؛ لذا مطالعه ی حاضر با هدف تعیین میزان فعالیت جسمانی و عوامل مرتبط با آن در جامعه ی سالمندان رشت طراحی شد، که این مطالعه می تواند بعنوان پایه ای برای طراحی مداخلات موثر آینده در جهت ارتقاء فعالیت جسمانی سالمندان و تعدیل عوامل مرتبط با آن مورد استفاده قرار گیرد.
هدف کلی طرح:
تعیین میزان فعالیت جسمانی و عوامل مرتبط با آن بر اساس مدل مراحل تغییر در سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت در سال 1391
اهداف ویژه‌ی طرح :
تعیین میزان فعالیت جسمانی سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت
تعیین فراوانی مراحل تغییر(مرحله پیش تفکر، تفکر، آمادگی، عمل، حفظ و نگهداشت) سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت
تعیین میزان فعالیت جسمانی سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت بر حسب مراحل تغییر
تعیین میانگین نمره خودکارآمدی سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت
تعیین میانگین نمره توازن در تصمیم گیری (مزایا و معایب درک شده) سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت
تعیین میانگین نمره فرآیندهای تغییر (شناختی-رفتاری) سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت
تعیین ارتباط میانگین نمره خودکارآمدی با میزان فعالیت جسمانی سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت
تعیین ارتباط میانگین نمره توازن تصمیم گیری با میزان فعالیت جسمانی سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت
تعیین ارتباط میانگین نمره فرآیندهای تغییر (شناختی-رفتاری) با میزان فعالیت جسمانی در سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت
تعیین ارتباط میانگین نمره خودکارآمدی با مراحل تغییر سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت
تعیین ارتباط میانگین نمره توازن تصمیم گیری با مراحل تغییر سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت
تعیین ارتباط میانگین نمره فرآیندهای تغییر (شناختی-رفتاری) با مراحل تغییر در سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت
تعیین عوامل پیش بینی کننده فعالیت جسمانی سالمندان بر اساس مدل مراحل تغییر عضو کانون بازنشستگان شهر رشت با کنترل متغیرهای مداخله ای و فردی و اجتماعی
سوالات پژوهش:
میزان فعالیت جسمانی سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت چقدر است؟
مراحل تغییر رفتار فعالیت جسمانی (مرحله پیش تفکر، تفکر، آمادگی، عمل، حفظ و نگهداشت) سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت چگونه است؟
میزان فعالیت جسمانی سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت بر حسب مراحل تغییر چگونه است؟
میانگین نمره خودکارآمدی سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت چقدر است؟
میانگین نمره توازن تصمیم گیری (مزایا و معایب) سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت چقدر است؟
میانگین نمره فرآیندهای تغییر (شناختی-رفتاری) سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت چقدر است؟
عوامل پیش بینی کننده فعالیت جسمانی سالمندان با کنترل متغیرهای مداخله ای و فردی و اجتماعی چیست؟

فرضیات پژوهش:
بین میانگین نمره خودکارآمدی با میزان فعالیت جسمانی سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت ارتباط وجود دارد.
بین میانگین نمره توازن تصمیم گیری با میزان فعالیت جسمانی سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت ارتباط وجود دارد.
بین میانگین نمره فرآیندهای تغییر با میزان فعالیت جسمانی سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت ارتباط وجود دارد.
بین میانگین نمره خودکارآمدی با مراحل تغییر سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت ارتباط وجود دارد.
بین میانگین نمره توازن تصمیم گیری با مراحل تغییر سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت ارتباط وجود دارد.
بین میانگین نمره فرآیندهای تغییر (شناختی-رفتاری) با مراحل تغییر سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت ارتباط وجود دارد.
تعاریف واژه ها:
سالمندان
تعریف نظری: طبقه بندی سازمان بهداشت جهانی از نظر تقویمی، افراد 45-59 سال را میانسال و 60-74 سال را مسن، 75-90 سال را پیر و بیشتر از 90 سال را خیلی پیر معرفی می کند(24).
تعریف عملی: در این پژوهش، به افراد ۶٠ سال و بالاتر که به کانون بازنشستگان سالمندان شهر رشت مراجعه می کنند، اطلاق می شود.
فعالیت جسمانی
تعریف نظری: فعالیت جسمانی به معنی انجام حرکات بدنی است که از طریق فعالیت ماهیچه ها بوجود آمده و در نتیجه این حرکات، انرژی مصرف می‌شود(25)
تعریف عملی: در این پژوهش منظور از فعالیت جسمانی ، موارد ذکر شده در ابزار استاندارد فعالیت جسمانی سالمندان 9می باشد و شامل اطلاعاتی در خصوص زمان صرف شده توسط فرد برای انجام پیاده روی و فعالیت جسمانی متوسط و شدید و فعالیت خانگی و محیط کار در طی ۷ روز گذشته است که با استفاده از مقیاس های استاندارد ( شرح آن در قسمت ابزارها آمده است) تعیین می گردد.
مدل مراحل تغییر
تعریف نظری: مدل مراحل تغییر نیروی عظیمی در کمک به پیشرفت زمینه ای در جهت رویکردهای جامع تری به پژوهش و عملکرد بوده است که انگاره های کهن را با انگاره های جدید تکمیل می نماید(26). مدلی یکپارچه و جامع در تغییر رفتار است که بطور گسترده ای برای ارتقای رفتار فعالیت فیزیکی منظم بکار رفته است(27).
تعریف عملی: در این پژوهش ، منظور مدل مراحل آمادگی پروچسکا می باشد، که شامل سازه ی مراحل تغییر ، خودکارآمدی، فرایندهای تغییر و توازن در تصمیم گیری می باشد.
مراحل تغییر
تعریف نظری: پنج مرحله مرتبط با ترک یک رفتار زیان آور یا پذیرش یک رفتار مثبت بهداشتی که شامل پیش تفکر، تفکر، آمادگی، عمل و نگهداری رفتار جدید می باشد(28).
تعریف عملی: در این پژوهش ، مراحل تغییر افراد براساس الگوریتم مراحل تغییر مدل ترانس تئورتیکال در مورد انجام فعالیت جسمانی مورد بررسی قرار می گیرد که با استفاده از پرسشنامه استاندارد ( شرح آن در قسمت ابزارها آمده است) تعیین می گردد.
خودکارآمدی
تعریف نظری: خودکارآمدی باور یا درک شخص از توانائیش برای انجام وظایف محوطه می باشد(29). بر طبق این سازه، جهت تغییر رفتار، افراد در مواجهه با موقعیتهایی که احتمال خطر عود رفتار وجود دارد نیاز به اطمینان و خودکارآمدی بالایی دارند.(27)
تعریف عملی: در این پژوهش بر اساس مدل مراحل تغییر رفتار، منظور از خودکارآمدی اطمینان شخص به این است که جهت انجام ورزش می تواند بر موانعی از قبیل خستگی، تنهایی، داشتن کارهای دیگر، نداشتن روحیه مناسب برای ورزش کردن، وجود مشغله زیاد، داشتن احساس تنبلی و مشکلات جوی فائق آید که با استفاده از مقیاس های استاندارد ( شرح آن در قسمت ابزارها آمده است) تعیین می گردد.
توازن در تصمیم گیری (مزایا و معایب)
تعریف نظری: توازن در تصمیم گیری یک قسمت مکمل الگوی مراحل تغییر است و یکی از مهمترین سازه ها در فهم فرایند عمدی تغییر رفتار و پذیرش رفتارهای جدید است. در هنگام حرکت بسوی هر تصمیم گیری افراد هزینه ها و فواید عمل مورد نظر را در نظر می گیرند. در تغییر رفتار این مورد بعنوان تعادل تصمیم گیری در نظر گرفته می شود، فرآیندی که در آن افراد بطور شناختی جنبه های خوب یا فواید و جنبه های کمتر خوب یا موانع رفتار را ارزیابی کرده و دلیل تغییر یا عدم تغییر را سبک و سنگین می کنند(27) .
تعریف عملی: در این پژوهش توازن در تصمیم گیری ( مزایا و معایب درک شده از رفتار) سالمندان برای انجام فعالیت جسمانی در نظرگرفته شده که با استفاده ازمقیاس های استاندارد ( شرح آن در قسمت ابزارها آمده است) تعیین می گردد.
فرآیندهای تغییر (شناختی-رفتاری)
تعریف نظری: فرآیندهای تغییر که شامل فعالیتها واستراتژیها یا فرایندهایی است که فرد را به پیشروی در مراحل تغییر کمک می کند شامل دو دسته اصلی : فرایندهای شناختی (سر و کار با تفکر واحساس افراد در مورد رفتار غیر بهداشتی دارد) و فرایندهای رفتاری (باعث ایجاد تغییر رفتار غیر بهداشتی می شوند) می باشند.(28)
تعریف عملی: در این پژوهش منظور استراتژیهایی شناختی و رفتاری است که سالمندان در ارتباط با مراحل تغییر فعالیت جسمانی تجربه کرده اند که با استفاده از مقیاس های استاندارد (شرح آن در قسمت ابزارها آمده است) تعیین می گردد.
پیش فرضها :
سالمندی جمعیت فرآیندی شناخته شده و پیامد انتقال جمعیت شناختی است، که در آن باروری و مرگ و میر از سطوح بالا به سطوح پایین کاهش پیدا می کند(31).
جمعیت سالمند در جهان رو به افزایش است. مجریان مراقبت بهداشتی و سلامت با هر تخصصی باید با مسائل بهداشتی و سلامت سالمندان به عنوان شاخص مهم فعالیت بالینی خود آشنا شوند(32).
توصیه های عمومی برای ورزش کردن، تشویق مردم به انجام فعالیت فیزیکی منظم است که از نظر بهداشتی سودمند باشد. سالمندانی که تحرک فیزیکی ندارند ابتدا باید با انتخاب فعالیتهای مناسب و لذت بخش شروع کرده سپس در فعالیتهای روزانه عادی شرکت کنند(33).
ورزش و حرکت موجب عقب انداختن دوران سالمندی می شود و سالمندانی که ورزش می کنند از سلامتی و نشاط بیشتری برخوردار می باشند. البته تاکید می شود که منظور از ورزش، تمرینات خسته کننده نیست بلکه حرکات ملایمی است که برای سالمندان مناسب باشد. مانند شنا و پیاده روی که از ورزش های مناسب سالمندان است(34).
عدم تحرک، خطر ابتلا به بیماری های جسمی ، افسردگی ، پیری و مرگ زودرس را افزایش می دهد(24).
هر نوع فعالیتی (خفیف، متوسط و شدید ) که شرایط مناسب را جهت سلامتی جسمی و روحی فراهم آورد، مفید می باشد. قدم زدن آهسته و تند، نظافت منزل، باغبانی، دوچرخه سواری، کوه پیمایی و… در سلامتی و شادابی مؤثر است. انجام حداقل 30 دقیقه فعالیت متوسط در اغلب روزهای هفته و یا ترجیحاً هر روز برای سلامت سالمندان بسیار ضروری است و منجر به کاهش اثرات و کندی روند پیری می گردد(35).
مهمترین کاری که سالمند می تواند برای حفظ سلامت خود انجام دهد، ورزش کردن و فعالیت جسمانی منظم است(24).
مدل مراحل تغییر مدلی یکپارچه و جامع در تغییر رفتار است که بطور گسترده ای برای ارتقای رفتار فعالیت فیزیکی منظم بکار رفته است(27).
وضعیت فعالیت جسمانی سالمندان را می توانیم بر اساس مدل مراحل تغییر بسنجیم.
محدودیتهای پژوهش:
استفاده از خود گزارش دهی در جمع آوری اطلاعات
مشکلات روحی و روانی غیر قابل کنترل به هنگام پاسخ دهی به سوالات
چهار چوب پژوهش :
چهارچوب این پژوهش پنداشتی است و بر اساس مفهوم اصلی سالمندی و سبک زندگی استوار می باشد، که در راستای آن در مفهوم سالمندی، تعاریف سالمندی، انواع پیری، تئوریهای موجود در سالمندی، اثر سالمندی بر سیستمهای مختلف و تغییرات سبک زندگی در این دوران به ویژه تغییرات در فعالیت جسمانی، تعاریف فعالیت جسمانی، انواع آن و عوامل مرتبط با آن، چگونگی بررسی و ارتقاء آن با استفاده از مدل مراحل تغییر در ارتباط با فعالیت جسمانی سالمندان و نقش پرستار بهداشت جامعه در این زمینه مورد بحث قرار می گیرد.
سالمندی تغییرات دژنراتیو خودبخودی و پیش رونده غیر قابل برگشت است که در آن قوای روحی و جسمی هر دو به نحو قابل ملاحظه رو به نقصان می گذارد. به عبارت دیگر، سالمندی به تغییرات بیولوژیک که در طول زمان در نحوه زیست موجود زنده ظاهر می شود اطلاق می گردد(36). پیری مرحله ای است که همه افراد خواه ناخواه با آن روبرو می شوند و به معنای از دست دادن تدریجی توانایی دستگاههای مختلف بدن در شرایط محیطی و افزایش بروز بیماریهاست(30)، همچنین واژه ای است که برای بیان کاستی توانایی های حیاتی یا کاهش کارسازی زیست شناختی همراه با سالخوردگی بکار گرفته می شود(37). سالمندی یک فرآیند زیست شناختی مشترک برای تمام موجودات زنده است. در حقیقت، همه ما از زمانی که زاده می شویم روند سالمندی را آغاز کرده ایم و آنچه مسلم است، این فرآیند هیچگاه متوقف یا معکوس نخواهد شد و تنها می توان با مراقبت صحیح وقوع آن را به تأخیر انداخت(30).پیری را می بایست به عنوان یک پدیده زیست شناختی هنجار و اجتناب ناپذیر بشمار آورد. تغییرات بیولوژیک پیری، بتدریج در طول زمان در نحوه زیست ارگانیسم ظاهر می شود. این تغییر با کاهش نیروی حیاتی و تطبیقی همراه بوده و بتدریج دگرگونی هایی را در ساختمان و عمل اعضای مختلف فرد بوجود می آورد(37).
بطور معمول سه مقیاس برای تعیین سن وجود دارد:
سن زمانی یا تقویمی: سن زمانی به تعداد سالهایی که یک فرد زندگی می کند اشاره دارد(38)، سن افراد از بدو تولد تا زمان حال سنجیده شده و همان سن شناسنامه ای می باشد. اگر چه در اکثر کشورهای اروپایی، 65 سالگی را سن شروع سالمندی می شناسند، ولی براساس تعریف سازمان جهانی بهداشت افراد ” 60 سال و بالاتر به عنوان افراد سالمند شناخته می شوند” و بر این اساس این تقسیم بندی سالمندان در سه زیر گروه قرار می گیرند:
سالمند جوان: 60-74 سال
سالمند:75-90 سال
خیلی سالمند: 90 سال و بالاتر
در ایران بر اساس مصوبه شورای ملی سالمندان منظور از سالمند کلیه افراد 60 سال و بالاتر می باشند(31).
سن فیزیولوژیک: بر پایه دگرگونی های فیزیولوژیک و تحولات ناشی از بیماری های مختلف استوار است. سن روانی: براساس حالات عاطفی و هیجانی و نیروی روانی سنجیده می شود و معمولا” با سن فیزیولوژیک تطابق دارد(31).
انواع پیری شامل موارد زیر است:
پیری مولکولی: تحقیقات نشان می دهد با بالا رفتن سن، تغییراتی در مولکولهای مختلف بخصوص در ماکرومولکولهای الیاف کلاژن به شکل پل های بین مولکولی ایجاد شده و سبب کاهش الاستیسیته تاندون ها، پوست و عروق خونی می شود.
پیری سلولی: تغییرات تدریجی حاصل از فعالیت سلولها در طول زمان بر حسب نوع سلولها متفاوت می باشد. لذا اختلال در عملکرد و ساختمان این سلولها یکی از عوامل اساسی پیری و تغییرات ناشی از آن به شمار می رود.
پیری بافتی یا عضوی: بسیاری از بافتها با مرور زمان، تغییرات اختصاصی از خود نشان می دهند که از عضوی به عضو دیگر و از فردی به فرد دیگر متفاوت است. پاژه این تغییرات را اختلال در زمان سنجی نامیده است. مثل تغییرات عدسی چشم و کاهش قدرت تطابق که معمولا” از سنین 40 تا 50 سالگی شروع می شود.
پیری فردی: پیری فردی یا پیری کامل ارگانیسم، عبارتست از کاهش تدریجی قدرت حیاتی ارگانیسم که سرانجام منتهی به مرگ می شود. پیری فردی با معیارها و علائمی مشخص می شود مثل تغییر رنگ مو، خمیدگی قامت، کاهش وزن و جثه، چروکیدگی پوست.
پیری جمعیتی یا گروهی: عبارتست از ترکیب خاص اجتماعات از نظر درصد افراد سالخورده که به علل زیر ممکن است پیش آید: بالا رفتن متوسط طول عمر افراد، کاهش مرگ و میر، کاهش میزان موالید و مهاجرت.
پیری زودرس: اگر علائم مشخصه پیری در انسان قبل از 60 تا 70 سالگی شروع شود، غیر طبیعی بوده و این تغییرات پیری زودرس یا پیری نابهنگام خوانده می شود که معمولا بر اثر عوامل مرضی (عوامل ارثی، بیماری ها، مسمومیت، هورمونی، روحی، اجتماعی) ایجاد می شود(24, 34).

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

پیری ناگهانی در بالغین: این نوع پیری معمولا” از واکنش های غیرعادی آندوکرین در مقابل شوکها و یا اتفاقات ناگهانی روانی و هیجانی ناشی می شود که زمینه ارثی در آن موثر است. حالاتی از تغییرات ناگهانی در عرض 24 ساعت یا چند ماه بعد از حوادث و جنگها و ناراحتی های شدید گزارش شده است(24, 34).
سالمندی از دیدگاه های مختلف تعریف می شود:

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید