ماهی سفید از نظر رژیم غذایی جزء ماهیان همه چیزخوار بوده، ولی بر خلاف سایر ماهیان همه چیزخوار، به دلیل کوتاه بودن طول روده دارای طیف غذایی محدودی می باشد. این ماهی به عنوان غذای آغازین از انواع پلانکتونهای گیاهی،جانوری و لارو حشرات مانند میکروسپورا6، فراجیلاریتا7، دیاتومهها8  و غیره و همچنین زئوپلانکتونهایی مثل، دیاپتوموس9، سیکلوپس10 و دافنیا11 و غیره تغذیه می کند(صفری و همکاران،1388). به تدریج در مراحل رشد بعدی از لارو حشرات و موجودات کفزیی مثل شیرونومیده ، دوبالان و نماتودها12  و همینطور از نرمتن و سخت پوست تغذیه می کند (رضوی،1374).
2-1-1-4-2-تولیدمثل طبیعی
ماهی سفید از نظر همآوری جزء ماهیان با تعداد تخمهای زیاد بوده و میزان همآوری مطلق این ماهی از 19718 تا 147696عدد و به طور متوسط 74774 عدد تخم میباشد. مولدین نر در زمان تکثیر دارای وزن حداقل 400 گرم تا حداکثر100/2 کیلوگرم و مادهها دارای وزن حداقل 500 گرم تا حداکثر 300/3 کیلوگرم می باشند. سن بلوغ در نرها3 -2 سالگی و در مادهها4-3 سالگی میباشد(زرین کمر،1375). نسبت جنسی نر به ماده در شرایط تکثیر طبیعی رودخانههای مختلف متفاوت بوده و بطور کلی بین 2/3 به1 تا 6/6به 1 متغیر است. ماهیان نر و ماده آماده تکثیر بر اساس فرم جمعیتی(پائیزه و بهاره) در فصل پائیز و زمستان متناسب با میزان رسیدگی جنسی، درجه حرارت آب و هوا، میزان دبی آب، شفافیت، اکسیژن محلول و جریانات ساحلی دریا(والنزوئلا13و همکاران،2008) وارد تالاب انزلی و رودخانههای حاشیهی جنوبی دریای خزر(سواحل ایرانی) شده و در بسترهای گیاهی یا قلوه سنگی با آب زلال و اکسیژن مناسب تخمریزی می نماید(ولیپور و خانیپور،2006). ماهیان مولد نر و ماده پس از رسیدن به مرحله رسیدگی جنسی کامل و ورود به رودخانه تغییراتی در شکل ظاهری آنها ایجاد میگردد. ماهیان نر در این هنگام دوکی شکل شده و دارای زوائد سفیدرنگ کاملا برجسته، در روی سر و اطراف بدن می گردند. ماهیان ماده نیز دارای سطح بدنی صاف و شکم برجسته و نرم با تقارن جانبی می شوند. معمولا در کنار هر ماهی ماده6-3 ماهی نر قرار گرفته و در این هنگام ماهی نر با تهییج ماهی ماده فشار برعضلات شکمی اقدام به رها سازی تخمها در داخل آب مینماید. بطور همزمان ماهی نر نیز اسپرمهای خود را در محیط تخمها تخلیه نموده و باعث لقاح خارجی تخمها می گردند. این تخمها با جذب آب حجیم شده و تقسیمات سلولی در آنها شروع و ادامه مییابد. در این هنگام جداره تخمها چسبناک بوده و به بسترهای تخمریزی میچسبند. معمولا 16-14 روز در این حالت باقی مانده و با تشکیل و رشد جنین داخل تخم، جداره تخمک پاره و لاروها آزاد میشوند(فریدپاک،1389).
دوره آنکوباسیون تخمها در شرایط طبیعی 9 الی 10 روز میباشد. لاروها در محیطهای آبی به مدت 5-4 روز از کیسه زرده تغذیه نموده و سپس در رودخانهها شروع به تغذیه از انواع پلانکتون مینمایند. مراحل رشد لاروها تا بچه ماهی و رسیدن به وزن چند گرمی در رودخانه صورت گرفته و پس از آن بچه ماهیان با تنظیم فشار اسمزی بدن خود شروع به مهاجرت به سمت دریا برای گذراندن دوران رشد و رسیدن به سن بلوغ می نمایند(سعیدی،1382).
2-1-1-5-بوم شناسی ماهی سفید در حوزه جنوبی دریای خزر
این ماهی در سواحل شمالی دریای سیاه و آزوف، در شمال غربی ترکیه، بلغارستان وقسمت هایی از اروپا و در تمام سواحل دریای خزر بخصوص سواحل جنوبی و غربی وجود دارد(گلشاهی و همکاران،1387). عمده پراکنش ماهی سفید دریای خزر مربوط به مناطق جنوب و جنوب غربی این دریا بوده و از رودخانه اترک واقع در منطقه قفقاز (ساحل غربی خزر میانی) تا سواحل جنوب ترکمنستان، ماهی سفید به عنوان یک ماهی اقتصادی ارزشمند توسط صیادان صید میگردد. حضور ماهی سفید در دیگر مناطق دریای خزر از جمله خزر شمالی و رود ولگا به ندرت و موردی میباشد(کازانچف14،1981؛عبدالملکی و همکاران،؛1386عقیلی و محمدی،1390). ودر مجموع 90% از ذخایر آن بومی آبهای ایران میباشد(رضوی،1374).
پراکنش ماهی سفید در حوزه سواحل ایرانی در طول سال و نسبت به تغییرات فصول و دمای آب با تغییراتی توام بوده بطوریکه در اوایل فصل زمستان به دلیل برودت بیشتر آب در سواحل استان گیلان نسبت به سواحل استان مازندارن، ماهی سفید تا حدودی مهاجرت بیشتری به سمت مناطق شرقی و گرمتر این استان داشته و بطور کلی به سمت عمیقتر دریا مهاجرت کرده و از ساحل دور میشود. ولی با نزدیک شدن فصل بهار و آمادگی ماهی سفید برای تخمریزی، از اسفند ماه هر سال حضور ماهی سفید در سواحل بیشتر گردیده و در فروردین ماه به اوج خود میرسد(ولیپور و خانیپور،2006).
به گزارش دیگر منابع، بیشترین تراکم و میزان صید ماهی سفید در طی سالیان متمادی مربوط به حد فاصل رودخانههای کورا در آذربایجان و رودخانه سفیدرود ایران، بوده است(ولی پور و خانیپور،2006؛ افرایی و همکاران،2010).
2-1-2- مهاجرت ماهی سفید در حوزه جنوبی دریای خزر
اکثر رودخانه های سواحل ایرانی دریای خزر در گذشته مورد استفاده تکثیر طبیعی ماهی سفید بوده ولی در حال حاضر به دلایل مختلف بیشتر رودخانه های چلوند، لمیر، شفارود، شلمانرود، سفیدرود، خشکرود، شیرود و بابلسر از محل های اصلی مهاجرت بهاره ماهی سفید در سواحل ایرانی دریای خزر محسوب می شود(امینیان فتیده،1387). ماهی سفید پس از تخم ریزی و بازگشت به دریا در تمام طول مدت باقی مانده بهار و تابستان در سواحل کم عمق دریای خزر که غنی از تولیدات جانوران کف زی است، به تغذیه و رشد می پردازد. در اواخر تابستان به علت گرمای بسیار زیاد آب تا عمق 30 متری، ماهیان سفید سواحل کم عمق را ترک نموده و در نقاط عمیق تر سر می برند.و مجدداً به هنگام چرخش دمایی پائیزه، ماهی سفید جهت تغذیه به قسمت های کم عمق سواحل بر می گردند(عادلی و پیری،2005؛ افرایی و همکاران،2007). در فصل پاییز ماهی سفید مهاجرت هایی را به صورت گله ای در امتداد ساحل از غرب به شرق دریا و بلعکس انجام میدهد.این مهاجرت ها به شرایط جوی و جریان های دریایی ناشی از باد بستگی کامل دارد (سرپناه و همکاران،1378).
در اواخر پاییز و آغاز فصل زمستان بخصوص در روزهای اول دی ماه لغایت ده بهمن ماه ماهی سفید را به ندرت می توان در نقاط کم عمق ساحلی مشاهده نمود(عادلی و پیری،2005).
ماهی سفید زمستان را در نقاط عمیق نزدیک بستر دریا با کمترین تحرک و جابجایی سپری نموده و در این هنگام از تغذیه کمی برخوردار است در پاره ای از موارد به بیشتر از 100 متر هم می رسد ماهی سفید از اواسط بهمن لغایت اوایل اسفند در صورت مساعد بودن شرایط جوی مجدداً جهت تغذیه و ذخیره نمودن چربی و آمادگی ورود به رودخانه ها و تالاب به سمت مناطق ساحلی حرکت می نمایند. این ماهی از اواسط اسفند لغایت اواسط اردیبهشت بسته به دمای آب، جریان های دریایی و شرایط اکولوژیکی واردرودخانه ها برای تخم ریزی طبیعی می گردند(وثوقی و مستجیر،1994).
در آب های ایران دریای خزر نیز از عواملی چون صید بی رویه کاهش سطح آب دریا برداشت بیش از حد از آب رودخانه ها و از بین رفتن محل تخم ریزی طبیعی ماهیان و تالاب های ساحلی باعث گردیده تا محل های تخم ریزی تقلیل یابد که در نتیجه باعث کاهش مهاجرت، خنثی شدن تخم ریزی و کاهش تولید مثل ماهی سفید می شود (سادالایف15 و همکاران، 1965 , صمدانی و همکاران، 1388).
بنابراین سازمان شیلات ایران16 سالانه حدود 200 میلیون بچه ماهی ( وزن یک گرم ) را به داخل رودخانه ها رهاسازی مینماید که پس از گذراندن مدت کوتاهی به طرف قسمت جنوبی دریای خزر مهاجرت می کنند ( سیدرضوی،1995 ).
2-1-3- صید ماهی سفید در حوزه جنوبی دریای خزر
صید و بهره برداری از ماهیان دریای خزر از زمانهای بسیار دور توسط حاشیه نشینان این دریا و عمدتا توسط روسها انجام میگرفت(عمادی،1356). ماهی سفید ماهی سفید یکی از گونههای اصلی و مهم ماهیان استخوانی سواحل دریای خزر بوده و به لحاظ میزان صید و قیمت فروش، مهمترین ماهی برای صیادان محسوب میگردد(عبدالمالکی،1382؛حسینی،1389). همچنین در شرایط حاضر به دلیل از بین رفتن ذخائر تجاری سیم، سوف، کپور و کلمه اهمیت صید و بهرهبرداری از ذخایر ماهی سفید بیشتر نیز گردیده و در طی سالهای اخیر بیش از 50 درصد از کل صید و نزدیک به 60 درصد درآمد صیادان پره را به خود اختصاص داده است(رضوی صیاد، 1378).
صید ماهی سفید در حوزه ایرانی دریای خزر و منابع آبی وابسته به این دریا توسط حدودا 12000 نفر صیاد به روشهای ذیل انجام میشود:
صید با تورهای گوشگیر ثابت دریایی: از نظر درجه فعالیت به دلیل صید انبوه بچه ماهیان خاویار در صید ضمنی که عمدتا با مرگ آنها در اثر تلاش فراوان در تور و خفگی همراه میباشد جزء ابزار صید غیرفعال میباشد.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

صید با تور پره ساحلی(محاصرهای): از نظر درجه فعالیت جزء ابزار صید نیمه فعال میباشند، در حال حاضر صید ماهی سفید و سایر ماهیان مهاجر ساحلی توسط 150 شرکت تعاونی پره در سواحل جنوبی دریای خزر انجام میگیرد.
صید با تور گوشگیر شناور دو جداره: از نظر درجه فعالیت جزء ابزار صید حرکتی میباشند. این روش صید تنها درکانالهای اتصال دریای خزر به تالابهای انزلی انجام میپذیرد(به نقل از امینیان فتیده،1388).
صید ماهی سفید در سواحل ایران به روش پره ساحلی در سه استان گلستان، مازندران و گیلان از دهه سوم مهر ماه هر سال آغاز و تا نیمه اول فروردین سال بعد ادامه دارد. این ماهی حدود 78% از کل صید ماهیان استخوانی و 6/76% از کل ماهیان صید شده از سواحل جنوبی دریای خزر را به خود اختصاص میدهد(افرایی،2010). و این در حالی است که در سال 1310حدود 16% از ترکیب صید ثبت شده مربوط به ماهی سفید بوده است. در طی دهههای بعد تغییرات پیش آمده در دریای خزر باعث گردیده تا ذخایر بسیاری از گونهها، بشدت کاهش و ناچیز گشته و تنوع گونهای صید تنزل یابد. در طی سالهای بعدتر به دلیل صید بیش از حد مجاز و نیز نامساعد شدن مناطق تخمریزی طبیعی این ماهی در رودخانهها و تالابهای انزلی به دلیل شن برداری و ورود فاضلابهای کشاورزی، شهری و صنعتی به داخل این منابع آبی و همچنین کاهش سطح آب دریای خزر، میزان صید ماهی روند کاهشی داشته تا اینکه تا اوایل دهد 60 میزان صید آن به حداقل مقدار خود یعنی 350 تن در این سال رسیده است(غنی نژاد و همکاران،1377). لذا سازمان شیلات ایران تصمیم به احیاء ذخایر کاهش یافته این ماهی در دریا نموده و پس از تعیین بیوتکنیک تکثیر مصنوعی این ماهی توسط مرکز تحقیقات شیلات استان گیلان با رها سازی بچه ماهی سفید فرم بهاره در رودخانهها، کار بازسازی ذخایر آنرا از سال 1361 عملا آغاز نموده و این امر در بازسازی ذخایر این ماهی تاثیر بسزایی داشته است. در حال حاضر رهاسازی سالانه بیش از 200میلیون عدد بچه ماهی سفید نقش اساسی در احیاء ذخایر ماهی سفید داشته و قسمت اعظم ماهی سفید در دریای خزر حاصل رهاکرد بچه ماهیان میباشد (پورکاظمی،1379).
علی رغم تکثیر مصنوعی و رها سازی بیش از 200 میلیون بچه ماهی به داخل دریا، عواملی چون افزایش فعالیت صیادی قانونی و غیرقانونی و مسائلی چند باعث گردیده تا ذخایر تحت فشار قرار گرفته و دوباره روند کاهشی پیدا کند(صمدانی و همکاران،1388).
فرآیند صید بیش از حد، معمولا به دو دسته تقسیم میشود:
1 – کاهش توانایی ماهی برای تولید مثل که صید بیش از حد بازسازی نامیده می شود.
2 – صید ماهی قبل از اینکه به رشد کامل واقعی که رشد بالقوه آنها می باشد، برسند که صید بیش از حد رشد نامیده می شود (فورس17، 2004؛ فضلی و همکاران 1391).
از طرفی دیگر تغییرات اکولوژیکیای که در سالهای اخیر به دلیل ظهور شانه دار مهاجم دریای خزر18(شانه دار مهاجم دریای خزر به تغذیه از لارو موجودات بنتوز پرداخته که همین سبب کاهش ذخایر ماهیان میگردد) در این دریا رخ داده بر میزان تولیدمثل این ماهیان تاثیر زیادی داشته است(شیکانووا19 و همکاران،2001).
بنابراین لازم است استفاده از ذخایر طبق شناخت و برنامه مشخص انجام گیرد و می بایستی موازنهی منطقی بین میزان تولید ماهی و برداشت آن صورت پذیرد. به طوری که از صید بیش از حد محصول قابل برداشت که در دراز مدت باعث صدمه دیدن ذخیره میشود، جلوگیری عمل آید(فضلی و همکاران،2008). از طرفی یک سیستم منطقی شیلاتی باید بیشترین ستاندهی باارزش اقتصادی را با حداقل هزینه و نیروی کار و مواد لازم برای بهبود سطح تولید جمعیت تامین نماید ( اسپار20، 1989).
2-1-4- عوامل بیولوژیک و تاثیر آن بر صید و مهاجرت ماهی سفید در حوزه جنوب غربی دریای خزر
آگاهی از ویژگیهای بیولوژی ماهیان به عنوان اطلاعات پایه در تمامی فعالیتهای تحقیقاتی، اجرای مدیریتی شیلات از اهمیت ویژهای برخوردار است(قلیاف،1997). ماهی سفید از نظر بیولوژیک دارای دو جامعه مشخص است: مهاجرین پاییزه و بهاره، این دو، جامعه بیولوژیک را تفکیک میکنند. ازمهمترین عوامل بیولوژی شامل سن، طول، وزن، مراحل رسیدگی جنسی در ماهی سفید بوده – که در صید و مهاجرت ماهیان سفید در حوزه جنوبی دریای خزر نقش زیادی دارد-و در تحقیق حاضر مورد بررسی قرار میگیرد.
زمان مهاجرت ماهی سفید در رودخانه های حوزه جنوبی دریای خزر از اواخر بهمن ماه و اوایل اسفند شروع و معمولا تا پایان اردیبهشت ماه و اوایل خرداد ادامه دارد.  معمولا اول نرها شروع به مهاجرت می کنند و در گله های دسته جمعی یک ماده با چندین نر دیده می شود. ماهی سفید ماده در سن 4-3 سالگی و نرها در 3-2 سالگی به بلوغ رسیده (وثوقی و مستجیر،1994) البته تعداد اندکی از ماهیان سفید نر در سن 2 سالگی به بلوغ میرسند(رضوی،1374) و پس از رسیدن به سن بلوغ و چرخش دمایی بهاره و یکنواخت شدن تقریبی درجه حرارت آب در سطح و عمق دریای خزر، از نقاط عمیقتر دریا به سمت سواحل مهاجرت میکند. معمولا در اواخر زمستان و اوایل بهار ماهیانی که به سن بلوغ نرسیدهاند، جهت تغذیه و رشد در مناطق ساحلی و کم عمق مانده و ماهیان بالغ وارد رودخانهها میشوند(رضوی و بهرامعلی،1378). علاوه بر سن، شواهد نشان میدهد بین طول ماهیان و تمایل آنها برای مهاجرت، رسیدگی تخمها و درصد لقاح ارتباط مستقیمی وجود دارد(حدادی زاده،1378).
مولدین جهت تخمریزی، معمولا به رودخانههایی وارد میشوند که مراحل اولیه رشد خود را (از تخم تا مهاجرت) در آن سپری کرده باشند(خانیپور،1363؛آذری تاکام،1363 ). معمولا ‌ماهیان از ابتدا جایی را انتخاب می کند که رودخانه مورد نظر، از لحاظ درجه حرارت ، شفافیت ، دبی مختلف در شرایط مطلوبی باشد.
وزن ماهیان هم از عوامل تاثیرگذار بر زمان مهاجرت آنها به منظور تخمریزی میباشد. مولدین نر در زمان تکثیر حداقل 400گرم و حداکثر 100/2کیلو گرم و مولدین ماده حداقل 500گرم و حداکثر 300/3کیلو گرم می باشد.
جدول 2 – 2 ترکیب درصد سنی ماهی سفید در سالهای مختلف( ماهیان استخوانی گذشته –حال- آینده توسعه پایداری – بهرام رضوی صیاد، 1378)
سال /سن123456789101370420.935.228.29.42.10.03710.916.539.134.87.80.80.1-720.25.54742.14.70.420.04731.219.833.634.68.81.60.250.10.020.02743.316.746.822.672.70.60.3-750.811.642.421.916.45.21.60.09760.112.728.332.619.54.91.50.377-5.529.737.318.56.81.80.30.1 میانگین وزن ، طول و سن و همچنین دامنه سنی و دامنه طول ماهی سفید از سال 77-1370 مورد مطالعه قرار گرفته است ( جدول 2 ) این مطالعه نشان می دهد که در طی همین سالها تغییرات محسوسی در شاخصهای بیومتریک دیده می شود، که علت اساسی این تغییرات ناشی از عدم رعایت دقیق استاندارد های چشمه های تور تعاونی های پره می باشد. در این سالها تغییرات میانگین های سنی بین 3 الی 4 سال و تغییرات میانیگین وزن بین 8/801 الی 900 گرم و تغییرات میانگین طول بین 5/37 الی 40 سانتی متر اندازه گیری شده است. دامنه های وزنی و طولی نیز در طی همین سالها دارای تغییرات محسوس می باشد. نوسانات حداقل وزن بین 190 الی 100 گرم و حداکثر وزن بین 2600 الی 3500 گرم و نوسانات حداقل طول بین 13 الی 20 سانتیمتر و حداکثر طول بین 60 الی 70 سانتیمتر نشان دهنده تغییراتی است در طی این سالها مشاهده  شده است.
جدول 2- 3  میانگین وزن ، طول ، سن و همچنین دامنه سنی و طولی و وزنی ماهی سفید از سال 77-1370 ( وزن به گرم- طول به سانتیمتر) ( ماهیان استخوانی گذشته –حال- آینده توسعه پایداری – بهرام رضوی صیاد ،1378)
سالماهی سفیدمیانگین سنمیانگین وزنمیانگین طولدامنه سنیدامنه وزنیدامنه طولی13703861.2408-13500-10070-1813713809.73811-12600-10070-1313723866.538.98-13270-10065-2013733.1807.137.510-13500-12074-1913743.8894.839.710-13000-18062-2113753.9900398-12800-17560-1913764844.138.78-12600-19065-2013773.3801.838.19-23170-10063-19.5 در گذشته حداکثر میزان استحصال سالانه ماهی سفید مربوط است به سال 1318 و مقدار آن برابر 5854.4 هزار تن بوده است.( ماهی سفید تحویل داده شده به شیلات ) پس از ملی شدن شیلات صید ماهی سفید کاهش یافت و در دهه 1340 با محدودیت صید در تالابها و رودخانه ها و همچنین آغاز تکثیر مصنوعی ماهی سفید ذخایر آن افزایش یافت و در دهه 1350 صید سالانه آن به 4 الی 5 هزار تن می رسد. پس از انقلاب و افزایش صید بی رویه به ذخایر ماهی سفید در سال 1360 به حداقل خود می رسد  و میزان استحصال سالانه به هزار تن کاهش می یابد. از سال 1361 تکثیر مصنوعی و تولید میلیون ها بچه ماهی سفید آغاز می شود و رقم رهاسازی بچه ماهیان سفید افزایش می یافت و به 140 میلیون قطعه در سال می رسد و این امر باعث بازسازی ذخایر  ماهی سفید در دریا می گردد و سال به سال استحصال سالانه افزایش می یافت بطوریکه از سال 1369 تا سال 1384 میزان استحصال سالانه ماهی سفید بین 8 الی 11 هزار تن در نوسان بوده است. 
جدول2- 4 آمار رهاسازی بچه ماهیان سفید از سال 1362 لغایت 1384 ( تعداد به میلیون قطعه ) ( ماهیان استخوانی گذشته –حال- آینده توسعه پایداری – بهرام رضوی صیاد ،1378)
سال13621363136413651366136713681369تعداد بچه ماهی سفید273845527385142130سال13701371137213731374137513761377تعداد بچه ماهی سفید11097100143125142129128سال1378137913801381138213831384تعداد بچه ماهی سفید147.8147.4233225155179229
جدول 2- 5 آمار صید سالانه ماهی از سال 1362  لغایت 1384  ( وزن به تن ) ( ماهیان استخوانی گذشته –حال- آینده توسعه پایداری – بهرام رضوی صیاد ،1378)
سال13621363136413651366136713681369استحصال سالانه ماهی سفید15002000220035003500500065008500سال13701371137213731374137513761377استحصال سالانه ماهی سفید885510920100851007511175952594356624سال1378137913801381138213831384استحصال سالانه ماهی سفید69051012071996417898470379631
جدول2- 6 میزان رهاسازی بچه ماهی سفید درسالهای 1381-1391(سالنامه آماری سازمان شیلات ایران )
ماهی سفید13821383138413851386138713881389139013911550001793652291151744852624581871434000392792042726814429
نمودار2-1: میزان صیدماهی سفید در سواحل ایرانی دریای خزر (سالهای بهره برداری 1371 تا1390 )(سالنامه آماری شیلات،1390).

نمودار 2-2: میزان ضریب چاقی ماهی سفید در سواحل ایرانی دریای خزر (سالهای بهره برداری ،رضوی صیاد،1371 تا1390 )
نمودار 2-3: فراوانی طول چنگالی ماهی سفیددر سواحل ایرانی دریای خزر (سالهای بهره برداری ،رضوی صیاد،1371 تا1390 )
2-1-5-عوامل محیطی و تاثیر آن بر صید و مهاجرت ماهی سفید در حوزه جنوب غربی دریای خزر
دریای خزر، به عنوان زیستگاه منحصربه فرد و عمده ماهی سفید، در طی قرن جاری متحمل تغییرات اکولوژیک و مدیریتی گشته است، که یکی از تبعات چنین تغییراتی، تغییر در ترکیب و اجزای اکوسیستم شکننده دریایی است(امینیان فتیده و همکاران،1387). این تغییرات، باعث بروز تغییراتی در وضعیت زیستی، مهاجرت و به تبع آن، میزان صید ماهیان سفید میشود(قلیاف،2002). یکی از عوامل مهم در زیستگاه گزینی جانداران، بررسی ارتباط بین ویژگیهای جاندار و نوع محیط مورد نظر است که جاندار در آن به سر میبرد، که در این بین میزان دما و زمان مهاجرت به عنوان عوامل کلیدی از اهمیت بسزایی در رسیدگی جنسی و زمان تخمریزی در ماهیها برخوردار میباشد.
مطالعات متعددی نشان داده که ورود ماهی سفید به رودخانه برای تکثیر طبیعی تابع عوامل زیادی از جمله درجه حرارت آب، اکسیژن، pH آب وجریانات دریایی که عمدتا تحت تاثیر باد بوده، میباشد. در صورت مساعد بودن شرایط ذکر شده ماهیانی که از نظر رسیدگی جنسی در مرحله 4 رسیدگی هستند شروع به مهاجرت به سمت رودخانه میکند. دما از مهمترین عوامل محیطی موثر در تخمریزی ماهیان سفید میباشد. در نیمه اول اردیبهشت، شرایط محیطی به گونهای است که شرایط برای مهاجرت با موفقیت کامل ماهی سفید نیست. دلیل این امر بالا رفتن دمای آب و شرایط جوی میباشد. در سواحل ایران، تجمع و پراکندگی این ماهی به شدت وابسته به شرایط فیزیکی از قبیل درجه حرارت، جریان های دریایی و مواد غذایی است(شفیعی ثابت و همکاران،1387؛غنی نژاد،1372). شروع تخمریزی این ماهیان از در دمای 8 درجه سانتیگراد شروع شده و اوج تخمریزی این ماهی در دمای15-13 درجه سانتیگراد میباشد(برگ،1965). محققان در مطالعات دیگر به این نتیجه رسیدن که مهاجرتهای تولیدمثلی به سمت رودخانه در دمای 6 تا 22 درجه سانتی گراد اتفاق می افتد ( کولیو21،1991) اوج کوچ گری ماهی سفید دریای خزر به سپیدرود و احتمالاً رودخانه های دیگر در بخش جنوبی دریای خزر در دهه اول فروردین ماه، هنگامی که دمای آب11 درجه سانتی گراد است صورت می گیرد(خوال،1376).
از دیگر عوامل محیطی تاثیرگذار بر مهاجرت و صید ماهیان سفید، جنس بستر میباشد که بسته به نوع نژاد ماهی ، ماهی مهاجر زمستانه که به گیاه دوست  ( Phytophilic  )  معروف است معمولا روی  ساقه های نرم  و کلا روی گیاه تخمریزی می کنند اما ماهی مهاجر بهاره بسترهای سنگی و سنگلاخی را انتخاب می کند و به سنگ دوست (   lithophilic) معروف هستند.  ماهی ماده معمولا شکم خود را به سنگریزه ها و سنگهای کف بستر می مالد با این کار فشار بر روی تخمدان وارد می کند و با این کار مقداری از تخم های خود را از مجرای تناسلی خارج می کند در این هنگام ماهی نر نیز خود را به ماده نزدیک کرده و حرکاتی شبیه ماهی ماده انجام می دهد ضمن  این کار اسپرم را از مجرای تناسلی خود بطرف بیرون  میریزد در این زمان تلاقی اسپرم و تخمک باعث لقاح و تشکیل تخم می گردد. این در حالیست که محیط طبیعی مهاجرت و تخمریزی این ماهیان در شرایط نرمال و مساعد خود باشند ولی درحال حاضر اکثر رودخانه های محل تولید مثل طبیعی ماهی سفید  تحت تاثیر انواع دخالتهای انسانی می باشند که باعث بروز انواع آلودگیها، تخریب و تغییر در اکوسیستم رودخانه ها شده است(صمدانی و همکاران،1388).
ذخایر ماهیان پائیزه در گذشته بسیار چشمگیر بوده است، لیکن به دلیل از بین رفتن محلهای طبیعی تخمریزی، ذخایر آن به حداقل مقدار رسیده، اکنون سالانه فقط چندید هزار مهاجر پائیزه به تالاب انزلی مهاجرت می نمایند، و ذخایر مهاجران بهاره بیش از 90% از کل ذخایر ماهیان سفید را تشکیل میدهند.
اگرچه شیلات ایران در خصوص بازسازی ذخایر  ماهی سفید اقدامات مفیدی انجام داده لیکن لازم است در ارتباط با میزان تکثیر مصنوعی و احیای محلهای طبیعی تخمریزی و همچنین بهبود شرایط صید و صیادی و کاهش صید بی رویه و غیر استاندارد اقدامات موثرتری را به مرحله اجرا بگذارد. در غیر اینصورت ذخایر ماهی سفید در سالهای آینده کاهش خواهد یافت.
2-1-6-مروری بر مطالعات انجام شده(پیشینه تحقیق)
مهدی یوسفیان(1378)، ، مراحل مختلف تکامل تخمدان ماهی کفال پوزه باریک (Liza saliens) از نظر ریخت شناسی و بافت شناسی، مورد مطالعه و مقایسه قرار دادند. برای این منظور طی سالهای ۱۳۷۷ و ۱۳۷۸ بیش از یکصدو پنجاه عدد ماهی کفال از پره های صیادی در سواحل جنوبی دریای خزر تهیه و تکامل و رشد گناد آنها براساس پارامترهای ظاهری و بافتی مرحله بندی شدند. نتایج نشان داده، حداکثر شاخص گنادوسوماتیک22 در مرحله پنجم و دقیقا قبل از تخم ریزی در ماهی به ثبت رسید.
عقیلی و همکاران(1380)، گزارش داد، بیشترین میزان صید در واحد تلاش برای ماهی کفال پوزه باریک 18/0 کیلوگرم بود. دامنه سنی ماهی کفال پوزه باریک صید شده در خلیج گرگان1 الی 6 سال بوده و ترکیب سنی3 سال، بیشترین تعداد (6/48 درصد) از صید ماهی کفال پوزه باریک را شامل می شود. ماهی کفال پوزه باریک صید شده در خلیج گرگان دارای طولهای 11 الی 34 سانتی متر بوده و حداکثر فراوانی طولی آن در کلاسه (20-19) سانتی متری که حدود 25 درصد از صید این گونه را شامل می شود. دامنه تغییرات وزنی ماهی کفال پوزه باریک بین 360-20 گرمی بوده است که بیشترین فراوانی وزنی صید شده در وزن 220 گرمی قرار داشته و وزن نهایی 180 الی 240 گرم بیش از 50 درصد از صید فراوانی وزنی این گونه را شامل می شود. بیشترین میزان صید این ماهی در آبان ماه بوده است و دارای اوج دیگری نمی باشد.
پاتیمار (2003) به بررسی بعضی از خصوصیات بیولوژیکی کفال پوزه باریک در آب های میانکاله گرگان پرداخت. در این تحقیق ، سن، رشد و تولید مثل کفال پوزه باریک در طول یکسال 2003 – 2001 مورد بررسی قرار گرفت . بالاترین گروه سنی در جمعیت ماهیان صید شده ، برای ماهیان نر 6 سال و برای ماهیان ماده 7 ساله مشاهده شد. میانگین رشد هر دو نوع جنس کفال مورد نظر، حدود 478/2 برای نرها و 545/2 برای ماده ها بوده که بیشتر از 40% رشد را نشان داده اند. شاخص GIS به طور میانگین در جنس ماده 973/5 و برای نرها 996/1 بوده است.
هوتوس23(2003) به مطالعه پارامترهای سن، رشد کفال طلائی در تالاب مسولونگی(یونان)، پرداخت. نتایج این تحقیق نشان داده که میانگین طولی مجموع 1048 نمونه صید شده این گونه، 59-9 سانتی متر و رنج سنی آن ها در حدود 8-0 سال بوده است. همچنین اغلب ماده ها در رنج سنی 8-7 سال بودند.
فضلی و همکاران،(1383)، به بررسی صید و برخی جنبه های زیست شناختی کفال طلائی در حوضه جنوبی دریای خزر پرداختند. در این مطالعه صید و صید در واحد تلاش سالهای 83- 1370 الی 81-1380 و همچنین شاخص های مهم زیستی شامل: طول، وزن و سن کفال طلائی طی سالهای 80 الی 1379 و 81 الی 1380 مورد بررسی قرار گرفت. تجزیه و تحلیل اطلاعات نشان داد که مطابق افزایش تلاش صیادی ، میزان صید و صید در واحد تلاش کفال طلائی افزایش یافته ولی شاخص های زیستی تغییری را نشان ندادند. بنابراین می توان نتیجه گرفت که ذخایر این ماهی در شرایط مطلوبی قرار دارد.

عبدالملکی و همکاران(1383)، به ارزیابی ذخایر ماهی سفید در سواحل ایرانی دریای خزر در سال بهره برداری 1383 – 1382 در مناطق انزلی، کیاشهر، نوشهر، بابلسر و ترکمن، پرداختند. کل صید انواع ماهیان استخوانی حدود 5/15 هزار تن برآورد شد که صید کل ماهی سفید 8477 تن برآورد گردید. میانگین طول چنگالی ماهی سفید برابر7/36±1/6سانتیمتر و دامنه طولی ماهیان صید شده تـوسـط شـرکتهـای تعـاونـی پـره از 21 تا 69 سـانتـیمتـر و دامنه سنی نیز از 1 تا 8 سال با میانگین 82/3±37/1 سال بود. گروه های سنی 4، 3 و 5 ساله در مجموع 87 درصد از ترکیب سنی را بخود اختصاص دادند.
عبدالملکی و همکاران(1384)، به بررسی زیست سنجی ماهی سیم حوضه جنوبی دریای خزر، پرداخت. نتایج این بررسی نشان داده،متوسط طول،وزن و سن این ماهی بترتیب3/3± 7/21 سانتی متر، 88/99± 2/191 گرم و91/ 0±72/2سال بوده است.
عبدالملکی(1385)، به بررسی روند تغییرات ذخایر ماهی سفید دریای خزر در طی ده سال1379-1369 پرداخته و میزان بیوماس ماهی سفید را با سالهای 1350 مورد مقایسه قرار داد. نتایج این تحقیق نشان داده که میانگین بیوماس ماهی سفید در ده سال ذکر شده، 22750 بوده که نسبت به سال 1350 بیش از 17 درصد افزایش یافته است. از طرفی به دلیل برداشت بیش از حداکثر محصول قابل برداشت، بعلاوه پایین آمدن وزن بچه ماهیان رها سازی شده و کاهش ضریب بازگشت، باعث گردیده ذخیره ماهی سفید طی سالهای 1377 و 1378 روند کاهشی داشته باشد.
عبدالملکی(1386)، ساختار جمعیت و وضعیت صید ماهی سفید در سواحل ایرانی دریای خزر با استفاده از ترکیبی از دادههای فراوانی طولی و دادههای طول در سن که از طریق نمونه برداریهای ماهانه از صید تجاری به دست آمده، مورد مطالعه قرار داد. نتایج حاصل از تحقیقات نشان داده که میزان صید ماهی سفید حدود 5/43% از صید کل ماهیان استخوانی را شامل میشد. گروههای سنی 3، 4، 5 ساله (از بین گروههای سنی 8-1 ساله از نمونهها)، مجموعا 8/85% ترکیب سنی را به خود اختصاص دادند. دادههای حاصل از تحقیق حاصل حاکی از این است که رشد ماهی سفید در سواحل ایرانی دریای خزر در مقایسه با سالهای قبل روند کاهشی داشته که به نظر میرسد از آثار تکثیر مصنوعی طی 20 سال اخیر و عدم بهگزینی مولدان به هنگام تکثیر مصنوعی باشد.

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید